نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد، دانشکدة مهندسی پیشرفت، دانشگاه علم‌ و صنعت ایران، تهران

2 دانشیار دانشکدة مهندسی صنایع، دانشگاه علم‌ و صنعت ایران، تهران

3 استادیار دانشکدة مهندسی عمران، دانشگاه علم‌ و صنعت ایران، تهران

10.52547/gisj.13.4.15

چکیده

از ابتدای پیدایش کرة زمین تا کنون، انسان بیش از سایر موجودات در محیط‌زیست خود تأثیر گذاشته و آن را، مطابق با میل خود، تغییر داده است. با افزایش جمعیت، محدودیت‌های آب و خاک و تغییرات اقلیمی تأمین مواد غذایی را با مشکلات و مسائل جدی مواجه کرده است. در میان محصولات غذایی کشاورزی، گندم یکی از محصولات استراتژیک پرمصرف‌ در ایران و بسیاری از کشورهای جهان است که در شرایط اقلیمی گرم‌وخشک، با بازدهی مناسب، کشت می‌شود. در ایران، حدود 10% تقاضای بخش کشاورزی کشور از استان فارس تأمین می‌شود. با توجه به اینکه استان فارس رتبة دوم تولید گندم را در بین استان‌های کشور دارد؛ این پژوهش قصد دارد تناسب اراضی این استان را، برای کشت گندم به‌روش دیم، ارزیابی کند. در گام نخست، داده‌های اقلیمی و خاک‌شناسی و توپوگرافی در محدودة جغرافیایی این استان بررسی و تحلیل می‌شود. سپس لایه‌های اطلاعاتی وارد نرم‌افزار سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) می‌شود و نقشة اراضی مستعد کشت گندم، با استفاده از روش تحلیلی تصمیم‌گیری چندمعیارة ویکور (VIKOR) تعیین می‌شود. نتایج این پژوهش نشان داده است حدود 32% از مساحت استان فارس در رتبة اول و دوم تناسب اراضی برای کشت گندم قرار دارد. همچنین، مشخص شد که بیشتر مناطق مناسب در غرب و شمال‌غرب استان فارس پراکنده شده‌اند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Determining the Land Suitability for Dryland Wheat Cultivation Using GIS Based VIKOR Decision Model: A Case Study of Fars Province

نویسندگان [English]

  • mehrdad gobal 1
  • MirSaman Pishvaee 2
  • Barat Mojaradi 3

1 M.Sc. Student of Engineering, School of Industrial Engineering (SIE), Iran University of Science & Technology

2 Associate Prof., School of Industrial Engineering (SIE), Iran University of Science & Technology

3 Assistant Prof., School of Civil Engineering, Iran University of Science & Technology

چکیده [English]

From the beginning of the Earth until now, humans have affected their environment more than any
other creature. With increasing population, water and soil constraints, and climate change, food
supply has faced serious challenges. Among agricultural products, wheat is one of the most widely
used strategic crops in Iran and many countries in the world, which can be grown in hot and dry
climates with good yields. In Iran, about 10% of the demand for agricultural products is supplied
from Fars province. Fars province also has the second rank of wheat production among the provinces
of Iran. This study intends to evaluate the suitability of lands in this province for dryland wheat
cultivation. In the first step, climatic, soil and topographic data in the area of Fars province are
reviewed and analyzed. In the next step, the information layers are entered into the GIS software and
the suitability map of wheat cultivation lands is determined using the VIKOR multi-criteria decision
analysis method. The results of this study have shown that about 32% of the Fars province lands is in
the first and second rank of land suitability for wheat cultivation. Also, the distribution of suitable
areas for wheat cultivation is higher in the western and northwestern regions of Fars province.

کلیدواژه‌ها [English]

  • GIS
  • Multicriteria Decision Making
  • Landuse
  • VIKOR
  • Wheat
آمارنامة کشاورزی استان فارس، 1395، سازمان جهاد کشاورزی استان فارس.
آمارنامة کشاورزی ایران، 1397، سازمان جهاد کشاورزی.
اصغری‌پور دشت بزرگ، ا.، احمدی، ه.، آل‌کثیر، ا. حویزاوی، ح.، برنا، ر.، 1395، کاربرد سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) در مکان‌یابی کشت نیشکر (مطالعة موردی: استان خوزستان)، سومین کنفرانس افق‌های نوین در علوم جغرافیا و برنامه‌ریزی، صص. 9-1.
برنگل، ک.ج.، 1388، اصول و عملیات دیمکاری، ترجمة محمدحسن راشد محصل و عوض کوچکی، مشهد: جهاد دانشگاهی (دانشگاه مشهد).
بلیانی، ی.، حجازی‌زاده، ز.، فرجی، ع.، بیات، ع.، 1391، پهنه‌بندی اقلیم کشاورزی کشت گندم دیم با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی نمونه موردی: استان فارس، جغرافیای طبیعی، شمارة 15، صص. 50-33.
توان‌پور، ن.، قائمی، ع.ا.، 1395، پهنه‌بندی استان فارس از نظر کشت گندم پاییزه دیم بر اساس پارامتر بارش و عوامل مورفولوژیکی، آبیاری و زهکشی ایران، دورة دهم، شمارة 4، صص. 555-544.
حاتمی‌نژاد، ح.، علیزاده، ک.، وحیدی، ح.، 1392، مکان‌یابی پهنه‌های کشت محصولات زراعی دیم با استفاده از فرایندAHP  مبتنی‌بر GIS (مطالعة موردی: بخش رضویة شهرستان مشهد)، سومین کنفرانس برنامه‌ریزی و مدیریت محیط‌زیست.
حجازی، س.ا.، رجبی، م.، شعرباف بهتاش، ا.، 1399، ارزیابی توانمندی‌های اکوتوریسم دامنه‌های شمالی رشته‌کوه بزقوش، جغرافیا و برنامه‌ریزی، سال بیست‌وچهام، شمارة 72، صص. 150-129.
سبحانی، ب.، فرامرزی، م.، 1395، استفاده از روش ویکور برای سنجش تناسب اراضی برای کشت زعفران در محیط ساج (مطالعة موردی: شهرستان ملایر)، جغرافیا و برنامه‌ریزی، دورة بیستم، شمارة 56، صص. 191-171.
سند توسعه منابع طبیعی و آبخیزداری استان فارس در افق 1404، 1387، ادارة کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان فارس، سازمان جهاد کشاورزی.
طیاری آشتیانی، م.، 1396، ارائة مدل تصمیم‌سازی برای ارزیابی پهنه‌های مساعد کشت بهینة گندم در کشور مبتنی‌بر تکنیک کوپراس و سیستم اطلاعات جغرافیایی، دانشگاه علم و صنعت ایران.
موحد، ع.، زاده دباغ، ن.، 1389، ارزیابی توان اکولوژیکی محدودة رودخانة دز حد فاصل سد تنظیمی تا بند قیر برای طبیعت‌گردی، محیط‌شناسی، دورة سی‌وششم، شمارة 3 (پیاپی 55)، صص. 24-13.
Ahansaz, S., 2011, Land Suitability Analysis of Wheat Cultivar in Gorganroud Basin by Using Geographical Information System, Gonbad-e-Kavous University.
Alexandratos, N., & Bruinsma, J. and others 2012. World agriculture towards 2030/2050: the 2012 revision (No. 12-03). ESA Working paper.‏
Asadi, A., Kalantari, Kh. & Choobchian, Sh., 2013, Structural Analysis of Factors Affecting Agricultural Sustainability in Qazvin Province, Iran, JAST., 15(1), PP. 11-22.
 
 
Bazgir, S., 1999, Investigation of Climate Potential in the Dryland Wheat (Case Study: Kordestan Province), Tehran University.
Celik, E., Gul, M., Taskin Gumus, A. & Guneri, A.F., 2012, A Fuzzy TOPSIS Approach Based on Trapezoidal Numbers to Material Selection Problem, Journal of Information Technology Applications & Management, 19(3), PP. 19-30.
Chu, M.-T., Shyu, J.,  Tzeng, G.-H. & Khosla, R., 2007, Comparison among Three Analytical Methods for Knowledge Communities Group-Decision Analysis, Expert Systems with Applications, 33(4), PP. 1011-24.
Dadhich, G., Patel, P.R. & Kalubarme, M.H., 2017, Agriculture Land Suitability Evaluation for Wheat Cultivation Using Geomatics for Patan District, India, International Journal of Agricultural Resources, Governance and Ecology, 13(1), P. 91.
Faraji Sabokbar, H.A.,  Pourkhabbaz, H.R. & Javanmardi, S., 2018, Suitability Analysis for Determining Potential Agricultural Land Use by the Multi-Criteria Decision Making Models SAW and VIKOR-AHP (Case Study: Takestan-Qazvin Plain), Journal of Agricultural Science and Technology, 16(5), PP. 1005-1016.
Feizizadeh, B. & Blaschke, T., 2013, Land Suitability Analysis for Tabriz County, Iran: A Multi-Criteria Evaluation Approach Using GIS, Journal of Environmental Planning and Management, 56(1), PP. 1-23.
Jalota, S.K., Jain, A.K. & Vashisht, B.B., 2018, Minimize Water Deficit in Wheat Crop to Ameliorate Groundwater Decline in Rice-Wheat Cropping System, Agricultural Water Management, 208(September), PP. 261-67.
Jin, Gui, Xiangzheng Deng, Xi Chu, Zhihui Li, and Yuan Wang. 2017. Optimization of Land-Use Management for Ecosystem Service Improvement: A Review. Physics and Chemistry of the Earth 101: 70–77. https://doi.org/10.1016/j.pce.2017.03.003.
Khoram, M . R., M. Shariat, N. Moharamnejad, A. Azar, and H. Mahjub. 2005. Ecological Capability Evaluation for Aquaculture Activities By GIS. Iranian Journal of Environmental Health, Science and Engineering 2 (3): 183–88.
Kumar, A., Aswin, A. & Himanshu, G., 2020, Evaluating Green Performance of the Airports Using Hybrid BWM and VIKOR Methodology, Tourism Management, 76, P. 103941.
Malczewski, J., 2004, GIS-Based Land-Use Suitability Analysis: A Critical Overview, Progress in Planning, 62(1), PP. 3-65.
Maleki, Fahimeh, Hossein Kazemi, Asieh Siahmarguee, and Behnam Kamkar. 2017. Development of a Land Use Suitability Model for Saffron (Crocus Sativus L.) Cultivation by Multi-Criteria Evaluation and Spatial Analysis. Ecological Engineering 106: 140–53. https://doi.org/ 10.1016/j.ecoleng.2017.05.050.
Montgomery, B., Dragićević, S., Dujmović, J. & Schmidt, M., 2016, A GIS-Based Logic Scoring of Preference Method for Evaluation of Land Capability and Suitability for Agriculture, Computers and Electronics in Agriculture, 124(June), PP. 340-53.
Nouri, J, and R Sharifipour. n.d. Ecological Capability Evaluation of Rural Development by Means of GIS. Iranian Journal of Environmental Health, Science and Engineering 1 (2): 81–90. Accessed October 17, 2018. http://www.bioline.org.br/ abstract?se04020.
Ochoa, P.A., Fries, A., Mejía, D., Burneo, J.I.,  Ruíz-Sinoga, J.D. & Cerdà, A., 2016, Effects of Climate, Land Cover and Topography on Soil Erosion Risk in a Semiarid Basin of the Andes, Catena, 140, PP. 31-42.
Opricovic, S. & Tzeng, G.-H., 2004, Compromise Solution by MCDM Methods: A Comparative Analysis of VIKOR and TOPSIS, European Journal of Operational Research, 156(2), PP. 445-455.
Opricovic, S., 2007, Extended VIKOR Method in Comparison with Outranking Methods, European Journal of Operational Research,178(2), PP. 514-529.
Patten, B.C., 2010, Natural Ecosystem Design and Control Imperatives for Sustainable Ecosystem Services, Ecological Complexity, 7(3), PP. 282-91.
Rezaei, J., 2015, Best-Worst Multi-Criteria Decision-Making Method, Omega, 53, PP. 49-57.
Rezaei, J., 2016, Best-Worst Multi-Criteria Decision-Making Method: Some Properties and a Linear Model, Omega, 64, PP. 126-130.
San Cristóbal, J.R., 2011, Multi-Criteria Decision-Making in the Selection of a Renewable Energy Project in Spain: The Vikor Method, Renewable Energy, 36(2), PP. 498-502.
Thompson, J.A.,  Bell, J.C. & Butler, C.A., 2001, Digital Elevation Model Resolution: Effects on Terrain Attribute Calculation and Quantitative Soil-Landscape Modeling, Geoderma, 100(1-2), PP. 67-89.
Vashisht, B.B., Mulla, D.J., Jalota, S.K., Kaur, S., Kaur, H. &  Singh, S., 2013, Productivity of Rainfed Wheat as Affected by Climate Change Scenario in Northeastern Punjab, India, Regional Environmental Change, 13(5), PP. 989-98.
Wang, B., Song, J., Ren, J., Li, K., Duan, H. & Wang, X., 2019, Selecting Sustainable Energy Conversion Technologies for Agricultural Residues: A Fuzzy AHP-VIKOR Based Prioritization from Life Cycle Perspective, Resources, Conservation and Recycling ,142, PP. 78-87.